(με αφορμή τα θέματα των Πανελληνίων του 2022)
Δεν είμαι ιστορικός ή φιλόλογος. Οπότε επιστημονικά είμαι μάλλον ακατάλληλος να μιλήσω για την αξία της ιστορίας ή το πως θα έπρεπε να απαντηθεί το σημερινό θέμα στην Έκθεση, το οποίο ξεκινά με τη διαπίστωση ότι οι «μαθητές βαριούνται την Ιστορία» και με το οποίο συμφωνώ.
Μπορώ όμως μοιραζόμενος τις εμπειρίες μου από ιστορικά βιβλία να μιλήσω από την πλευρά του “καταναλωτή” της ιστορίας. Του ανθρώπου που του αρέσει να την διαβάζει ψυχαγωγικά και εγκυκλοπαιδικά.
Σαν μαθητής σιχαινόμουν να παπαγαλίζω βασιλιάδες, «ήρωες», ημερομηνίες και αποτελέσματα μαχών. Αυτό που με ενδιέφερε ήταν «τί του ήρθε του Δαρείου να μπει σε τέτοια ταλαιπωρία και να έρθει να μας κατακτήσει !»
Η πρώτη μου ενδιαφέρουσα στιγμή στο μάθημα της ιστορίας ήταν στην Α’ Γυμνασίου ήρθε ο επιθεωρητής στην τάξη και άρχισε να μας κάνει ερωτήσεις του τύπου: «γιατί από όλο το νησί της Σύμης οι κάτοικοι επέλεξαν να χτίσουν το Λιμάνι στο Γιαλό και την Άνω πόλη (χωριό) εκεί που είναι τώρα;». «Άραγε ήταν πάντοτε οι οικισμοί εδώ που είναι τώρα; Ή μήπως στην αρχαιότητα ήταν αλλού;»
Τότε άρχισα να καταλαβαίνω ότι η ιστορία έχει σχέση με την καθημερινότητα των ανθρώπων και τα προβλήματα της, αλλά και ότι είναι άρρηκτα συνδεδεμένη με τη Γεωγραφία. Μέχρι να τελειώσω το σχολείο μόνο πλήξη ένιωθα για την ιστορία.
Στο Λύκειο έπεσε στα χέρια μου η «Ιστορία (κωμικοτραγική) του νεοελληνικού κράτους 1830-1974» του Βασίλη Ραφαηλίδη. Το τσίμπησα από ένα βιβλιοπωλείο της Ρόδου, στο οποίο πήγαινα και χάζευα τα ράφια χωρίς να έχω προαποφασίσει τι ακριβώς θα διαβάσω. Μια φορά από εκεί είχα επίσης αγοράσει το Ιστορικο Βιβλίο «Μοντεζούμα, το απόγειο και η πτώση της αυτοκρατορίας των Αζτεκων”, αλλά τώρα δεν είναι ώρα να μιλήσω για αυτό. Ήταν σοκαριστική εμπειρία να γκρεμίζονται ένας – ένας οι μύθοι της εθνοκεντρικής σχολικής μου εκπαίδευσης. Ήταν όμως παράλληλα και μεταμορφωτική.
Άρχισα πλέον να αμφισβητώ, να αναζητώ πηγές, να βλέπω τη χώρα, την ιστορία της και τους ανθρώπους της διαφορετικά. Ο Ραφαηλίδης γράφει με καυστικό χιούμορ, κάποιοι μπορούν να πουν με κυνισμό, αλλά ο κυνισμός βρίσκεται στην πραγματικότητα στις πράξεις αυτών που «έγραψαν» την ιστορία μας… Όπως την έγραψαν. Ο Ραφαηλίδης δεν είναι ιστορικός, πηγές δε δίνει, δεν τον νοιάζει. Όμως έκανε για μένα την ιστορία ενδιαφέρουσα επειδή ακριβώς έσπασε το μύθο του «Περιούσιου Λαού» τον οποίο ζηλεύει και επιβουλεύεται ολόκληρος ο υπόλοιπος πλανήτης. Κάθε στοιχειωδώς νοήμων ενήλικος μπορεί να καταλάβει ότι αυτός ο μύθος παρά είναι καλός για να είναι αληθινός.
Στο Πανεπιστήμιο διάβαζα κυρίως μυθιστορήματα επιστημονικής φαντασίας και άλλα διηγήματα, οπότε δεν πολυασχολήθηκα με την Ιστορία. Στον στρατό διάβαζα με μανία ότι βιβλίο εκλαϊκευμένης επιστήμης έβγαζε το «Κάτοπτρο» και το «Έσοπτρο». Το βιβλίο του Guy Royx «Η Ιστορία των Τούρκων» προέκυψε πάλι από την προσφιλή μου μέθοδο, «αγοράζω όποιο βιβλίο μου κινεί την περιέργεια». Ήταν μια ευκαιρία να δω την Τούρκικη πλευρά της ιστορίας. Φανταστείτε το σοκ όταν έμαθα πως δεν υπήρχε κερκόπορτα που μας μάθαιναν στο σχολείο αλλά τα πιο σύγχρονα κανόνια για την εποχή τους που διέλυσαν τα τείχη. Την ίδια περίοδο διάβασα και το βιβλίο του Σκαρίμπα για το ‘21 και έδεσε η «τριλογία» της αποκάλυψης του ιστορικού παραμυθιάσματος του σχολείου. Έβλεπα πια την ιστορία με άλλο μάτι.
Και αφού για ένα διάστημα δεν διάβαζα καθόλου αλλά ασχολήθηκα περισσότερο με τον κινηματογράφο και τη μουσική, έτυχε να βοηθήσω αφιλοκερδώς τον καθηγητή Κοινωνικής Ανθρωπολογίας και Ιστορίας του Πανεπιστημίου της Γλασκώβης Sean Damer, διευκολύνοντας την επιτόπια έρευνα του για την Ιστορία του Τουρισμού στη Σύμη. Μεγάλη εμπειρία το ότι είδα πως δούλευε. Επίσης τότε κατάλαβα ότι ο Τουρισμός είναι και κοινωνική επιστήμη και μερικούς μήνες μετά ήμουν φοιτητής του Μεταπτυχιακού Τμήματος του Πανεπιστημίου Αιγαίου στη Χίο στον Τουριστικό Σχεδιασμό και την Τουριστική Πολιτική. Εκεί έμαθα από τον καθηγητή Νικολακάκη και την Γαλάνη-Μουτάφη για την επινόηση της παράδοσης, τη διαχείριση της πολιτιστικής κληρονομιάς, τις ιδεολογικές της παραμέτρους και τι είναι τελικά η αυθεντικότητα. Το τι πράγματα μας επέβαλαν οι tour operator για δήθεν παραδοσιακά δικά μας δεν λέγεται !
Ένα βράδυ που πίναμε κρασιά και τρώγαμε κάτω από τη συκιά στην αυλή του Sean, είχε όρεξη και μου διηγήθηκε όλη την ιστορία του Κυπριακού χωρίς να χαριστεί σε κανέναν. Τούρκους, Άγγλους, Ελληνική Κυβέρνηση τους πέρασε γεναιές δεκατέσσερις ! Τότε άκουσα πρώτη φορά για τον Γρίβα, τον Νίκο Σαμψών και τι προηγήθηκε της εισβολής. Τελικά όποιος αποφασίσει να διαβάσει ή να ακούσει ιστορία εκτός σχολείου είναι βέβαιο ότι θα περάσει μια σειρά από ηλεκτροσόκ με τα οποία θα ξεμάθει τις ανοησίες που ήξερε.
Αυτό που με εκνεύρισε εκείνη τη βραδιά δεν ήταν οι ευθύνες και τα λάθη της Ελληνικής πλευράς αλλά ότι έπρεπε να τα μάθω από έναν Σκωτσέζο. Είχαν φροντίσει επιμελώς να μου τα αποκρύψουν στο σχολείο για να μη χαλάσει το αφήγημα του περιούσιου λαού που είπαμε πιο πάνω.
Οι πιο μεγάλες ευφημιστικές ιστορικές υπερβολές και ταυτοτικές συγχύσεις ξεκίνησαν από το Ελλάς – Βυζάντιο – Ορθοδοξία. Διαβάζοντας λίγο Μιχαήλ Ψελλό και Προκόπιο επιχείρησα να δω τι άλλο ήταν το Βυζάντιο εκτός από παπάδες και ένδοξους αυτοκράτορες. Άλλο ηλεκτροσόκ εκεί, αλλά αναμενόμενο πλέον. Τους προαναφερθέντες, ιστορικούς όπως ήταν πχ ο Βασίλιεφ δεν τους λες αλλά τα σκάνδαλα και οι δολοπλοκίες για μένα είχαν πιο πολύ ενδιαφέρον από τη μάχη του Μαντζικέρτ.
Με αυτά μου άνοιξε η όρεξη για περισσότερη λεπτομέρεια όσον αφορά την εξωτερική πολιτική και τη διπλωματία καθώς και το ψυχισμό των αυτοκρατόρων και την βρήκα στο Catherine the Great: Portrait of a Woman του Robert K. Massie.
Επιτέλους κατάλαβα τι διάβολο ήταν η Πρωσία, τι σημαίνει προτεκτοράτο, ότι η διπλωματία είναι απλά κυρίως θέμα συσχετισμού δυνάμεων και με τι τρόπο υποκινούνται επαναστάσεις και αποσχίσεις από άλλες χώρες για να εξυπηρετηθεί η δίκη σου. Μια χαρά μας βόλεψε που η επανάσταση του 21 εξυπηρετούσε τα συμφέροντα (και) της Ρωσίας.
Τη θρησκεία που δεν κατάφερε να τη διαλύσει ούτε η Μεγάλη Αικατερίνη, ήθελα και αυτήν να την εξετάσω ιστορικά. Η παγκόσμια ιστορία των Θρησκειών του Glasenapp, έλυσε όλες μου τις απορίες για μια – μια από τις μεγάλες θρησκείες συμπεριλαμβανόμενου και του Ορθόδοξου Χριστιανισμού και έδεσε όλα τα προηγούμενα.
Για πολλά χρόνια μετά έπεσα πάλι με τα μούτρα σε θέματα όπως εξέλιξη, γενετική, νευροβιολογία, ψυχολογία, γνωσιακή επιστήμη, κβαντομηχανική, τεχνητή νοημοσύνη μέχρι που έμαθα για τον Yuval Noah Harari.
Το Sapiens με συνάρπασε γιατί έδεσε την παγκόσμια ιστορία με τη γεωγραφία, την τεχνολογία τη βιολογία, τη γενετική, την παλαιοντολογία την ανθρωπολογία, θεολογία, κοινωνιολογία και τα οικονομικά. Έβλεπα πλέον ολόκληρο το φάσμα της ιστορίας με τις οριζόντιες και κάθετες επιρροές της στον πολιτισμό, μέσα από μια απίστευτα επιδέξια πρόζα με λεπτό χιούμορ. Μια αφήγηση γεμάτη αναπάντεχα, εκπλήξεις και αποκαλύψεις που δε μοιάζει καθόλου με τις στεγνές επιστημονικές ιστορικές αφηγήσεις.
Πριν μερικούς μήνες κυκλοφόρησε και εικονογραφημένο σε δύο τόμους (τον πρώτο μου τον έκαναν δώρο) και πήρα και τον δεύτερο για να το διαβάζω με την κόρη μου ξανά και ξανά.΄
Ανάμεσα στην «κανονική» και την εικονογραφημένη έκδοση του Sapiens πρόλαβα να διαβάσω το “Αιχμάλωτοι της Γεωγραφίας” του Tim Marshall το οποίο εξηγεί με απλό και κατανοητό τρόπο πως το ανάγλυφο παίζει καθοριστικό ρόλο στις διενέξεις και τις πολιτικές συγκρούσεις που θα έχει μια χώρα. Γραμμένο πριν τη Ρώσικη Εισβολή στην Ουκρανία, εξηγεί γιατί είναι πιθανό να εισβάλλει στην Ουκρανία η Ρωσία !
Στη βιβλιοθήκη μου περιμένει τη σειρά της η «Ιστορία της Μέσης Ανατολής» του Arthur Goldschmidt Jr και το “A short History of Nearly Everything” toy Bill Bryson.
Τελικά αυτό που έχει ενδιαφέρον τουλάχιστον για μένα, είναι η όσμωση της ιστορίας με τις άλλες επιστήμες, το παρασκήνιο, οι αποκαλύψεις της αλήθειας (η μιας άλλης αλήθειας αν θέλετε), οι βιογραφίες των ιστορικών προσώπων, η πληροφόρηση από τους Insiders για αυτά που δεν ειπώθηκαν, η καθημερινότητα των λαών και ο αντίκτυπος που έχουν πάνω τους τα ιστορικά γεγονότα μαζί με τον τρόπο που αυτά εντυπώνονται στην αντίληψη της ταυτότητάς τους.
Οι μάχες, οι ένδοξοι πρόγονοι, οι επώνυμοι ήρωες και ό,τι ξεκινάει με προσχήματα ενώ είναι συνήθως πλιάτσικο που ικανοποιεί τις οικονομικές ελίτ και την προσωπική ματαιοδοξία του κάθε ηγέτη με αφήνει παγερά….ανιστόρητο.
